Nước 5.e5! Của Jobava Tại Samarkand: Ván Thắng Đẹp, Giáo Trình Khai Cuộc, Và Những Khoảng Trống Chưa Lấp

Trên màn hình phân tích, quân Tốt trắng dừng lại ở ô e5. Nó tới đó ở nước thứ năm. Không có đòn hiệp đồng nhiều quân, không có một chuỗi trao đổi dọn đường. Chỉ một cú đẩy thẳng, từ e4 sang e5, ngay sau khi Đen vừa ăn con Tốt trên d4.

Daniel King dừng hình. Ông khoanh một vòng quanh ô e5 rồi nói về cấu trúc. Trong tập video "Daniel King goes over Baadur Jobava's stunning win in Samarkand", vị Đại kiện tướng người Anh dành phần lớn thời lượng cho một nước đi ở nước thứ năm, chứ không cho đòn kết liễu. Đó là lựa chọn đáng để dừng lại suy nghĩ.

Người ta thường mổ xẻ một ván thắng đẹp bằng cách chiếu lại pha tấn công cuối. Cú hy sinh. Đòn đôi. Nước chiếu hết. King đi ngược dòng: ông lùi về tận gốc, nơi thế trận còn chưa thành hình, và chỉ ra rằng ván đấu đã được viết xong từ chỗ đó. Một quân Tốt trên e5, ở nước thứ năm, trong một khai cuộc mà nhiều người chơi câu lạc bộ nghĩ là đã thuộc lòng.

Điều khiến tôi chú ý không nằm ở cú đẩy ấy, mà ở việc nó được chọn làm tâm điểm. Một tập phim về ván thắng của Jobava, nhưng thực chất là một bài giảng về một dòng khai cuộc. Hai thứ khác nhau. Và khoảng cách giữa chúng chính là chỗ đáng bàn.

---

Bối cảnh: Một dòng họ cổ, hai cửa vào

Để hiểu vì sao một nước thứ năm lại đáng dành cả một tập phim, cần đặt nó vào đúng dòng họ.

Thế trận mở đầu bằng 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4. Đó là Khai cuộc Ý, một trong những hệ thống cổ nhất của cờ vua hiện đại. Đen trả lời 3...Nf6, đưa Mã lên tấn công con Tốt e4 — phòng thủ Hai Mã. Trắng đáp 4.d4, Đen ăn 4...exd4, và rồi 5.e5!. Con Tốt trắng tiến lên, tấn công Mã f6, mở toang cánh Vua của Đen.

Câu chuyện có một đường vòng thú vị. Thế trận này thường được đạt tới từ một hướng khác: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.d4 exd4 4.Bc4 — Gambit Scotch — rồi Đen đi 4...Nf6 và Trắng đẩy 5.e5!. Cờ vua gọi đó là chuyển vị. Cùng một thế trận, hai con đường. Với người chơi câu lạc bộ, điều này có nghĩa thực tiễn: ai muốn chơi dòng này không nhất thiết phải đặt nó vào trong hệ thống Khai cuộc Ý. Họ có thể đến từ Gambit Scotch, nơi nhiều người đã quen tay hơn.

Nói cách khác, đây là một thế trận có hai cửa vào. Và những thế trận có hai cửa vào thường có tuổi thọ dài hơn những thế trận chỉ có một. Lý do rất đơn giản về mặt dân số học của làng cờ: càng nhiều người đến được một thế trận từ nhiều hướng khác nhau, càng nhiều người chơi nó, và càng nhiều ván đấu được ghi lại để phân tích. Một dòng khai cuộc tồn tại được là nhờ số lượng ván đấu nuôi nó.

Daniel King, trong video, không trình bày nó như một khám phá. Ông gọi nó là biến thể hiện đại của Khai cuộc Ý, và nhấn mạnh hai tính chất: sắc bén, và đầy bẫy. Ông cũng dẫn tên Evgeny Sveshnikov — Đại kiện tướng người Nga — như một trong những người từng sử dụng dòng này thường xuyên.

Chi tiết Sveshnikov đáng dừng lại. Nó nói rằng đường gân lý thuyết của thế trận này nằm trong phân tích kiểu Xô viết cũ, chứ không nằm trong dòng chuẩn bị bằng máy tính của thập niên 2026. Đó là một dòng có lịch sử. Nó đã sống sót qua nhiều thế hệ động cơ phân tích. Một dòng sống sót được như vậy thường có lý do: nó không dễ bị đập bẹp bằng một nước duy nhất.

Tôi đã nhiều lần chứng kiến các dòng khai cuộc chết đi vì bị động cơ lật tẩy. Một ghi chú phân tích ở tầng thứ hai mươi nào đó biến một ý tưởng hấp dẫn thành một cái bẫy tự sát, và chỉ trong vài mùa giải, không ai chơi nó nữa. Sveshnikov không thuộc nhóm đó. Tên ông xuất hiện ở nhiều hệ thống vẫn còn sống — nổi tiếng nhất là Phòng thủ Sicilian mang chính tên ông. Một dòng gắn với một người như vậy thường đã đi qua giai đoạn thanh lọc.

Về Baadur Jobava. Đại kiện tướng người Gruzia, nổi tiếng với lối chơi sáng tạo và dị thường. Jobava có cả một hệ thống khai cuộc mang tên mình, và anh thường chọn những phương án mà đối thủ không chuẩn bị. Việc King chọn ván thắng của Jobava làm chất liệu cho một bài giảng về khai cuộc sắc bén là lựa chọn có chủ đích. Jobava là người chơi của những phương án khó chịu. Một dòng đầy bẫy cần một nhân vật như vậy để làm người đại diện.

Còn về bối cảnh giải đấu. Nguồn duy nhất cho biết địa điểm là Samarkand. Samarkand là thành phố của Uzbekistan, và trong những năm 2026 nó là nơi tổ chức nhiều sự kiện cờ vua khác nhau. Không có tên giải, không có thể thức, không có thời gian thi đấu. Đây là một khoảng trống tôi sẽ trở lại ở phần sau, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách đọc toàn bộ phân tích.

Và còn Daniel King. Đại kiện tướng người Anh, một trong những gương mặt quen thuộc nhất của làng cờ vua nói tiếng Anh trong vai trò người truyền đạt. Ông không nổi tiếng vì thắng những giải lớn, mà vì khả năng biến thế trận phức tạp thành thứ có thể học được. Loạt video hướng dẫn khai cuộc của ông là một phần của dòng nội dung đó.

Ba mảnh ghép: một dòng khai cuộc cổ nhưng sắc, một kỳ thủ sáng tạo, một người truyền đạt kỳ cựu. Ghép lại, chúng tạo ra thứ mà tôi gọi là một sản phẩm giáo dục, chứ không phải một bản tin. Sự phân biệt này quan trọng, vì nó quyết định ta nên đánh giá tập phim bằng thước đo nào. Một bản tin sai dữ kiện là một bản tin tồi. Một bài giảng thiếu dữ kiện vẫn có thể là một bài giảng tốt. Nhưng một bài giảng được trình bày như một bản tin thì tạo ra một vấn đề khác.

---

Phần lõi: Giải phẫu nước thứ năm

Giờ đến phần kỹ thuật. Vì sao 5.e5! lại hoạt động, và nó thực sự giành được gì.

Nguyên tắc đầu tiên: Trắng đang tạm thời mất một con Tốt. Đen đã ăn trên d4, nên Đen hơn một Tốt. Nhưng con Tốt d4 ấy là một món nợ, không phải một tài sản. Nó ở xa nhà, không có quân nào bảo vệ đầy đủ, và nó nằm chắn giữa đội hình Đen. Cờ vua gọi tình trạng này là con Tốt bị treo. Trắng không cần phải ăn lại ngay. Trắng để nó đó, như một lời nhắc nhở rằng Đen phải trả giá cho việc giữ nó.

Đây là điểm mà người chơi câu lạc bộ hay hiểu sai. Họ nhìn thấy Đen hơn một Tốt và nghĩ rằng Đen đang tốt hơn. Nhưng trong cờ vua, vật chất chỉ là một trong nhiều trục. Ba trục còn lại — thời gian, không gian, cấu trúc — có thể bù đắp hoàn toàn cho một con Tốt. Trong thế trận này, Trắng bán một con Tốt để mua cả ba trục còn lại cùng lúc. Đó là một giao dịch, không phải một sai lầm.

Nguyên tắc thứ hai: 5.e5 tấn công Mã f6. Quân Mã phải di chuyển. Và mỗi ô nó có thể đi đến đều có chi phí riêng. Nó có thể lùi về g8 — mất thời gian, mất mặt trận, quay lại điểm xuất phát trong khi Trắng đã tiến thêm hai nước. Nó có thể nhảy sang g4, e4 hoặc d5 — tiến lên, nhưng vào những ô mà Trắng có thể đánh đuổi tiếp. Trong một khai cuộc mở, một quân phải di chuyển hai lần trong khi đối phương ra quân là một khoản lỗ về nhịp độ. Trắng mua được nhịp độ ấy bằng một con Tốt.

Nguyên tắc thứ ba: không gian. Sau 5.e5, con Tốt trắng chiếm ô trung tâm và chia cắt cánh Vua của Đen khỏi phần còn lại. Trắng sẽ đặt quân theo cấu trúc đó. Trong khi Đen còn đang tìm cách giải phóng thế trận, Trắng đã có một sườn để tấn công.

Và đây là chỗ tôi muốn nói điều mà tôi tin, sau nhiều năm ngồi bình luận: Tôi tin vào sơ đồ, nhưng tôi tin hơn vào khoảng trống giữa các sơ đồ. Trong thế trận này, sơ đồ danh nghĩa vẫn là Gambit Scotch hoặc Khai cuộc Ý tùy theo đường vào. Nhưng thứ quyết định ván đấu không nằm ở tên gọi. Nó nằm ở khoảng trống mà con Tốt e5 tạo ra — khoảng trống giữa Trắng đang tấn công và Đen đang chưa kịp tổ chức.

Ba hướng đáp trả chính của Đen định nghĩa phạm vi vấn đề. Mỗi hướng là một kiểu bài toán khác nhau.

Hướng thứ nhất, 5...d5. Đen phản công thẳng vào trung tâm, thách thức con Tốt e5 và mở đường cho các quân. Đây là hướng có nguyên tắc — Đen không chấp nhận bị đẩy lùi, mà đánh trả vào đúng chỗ Trắng vừa chiếm. Nhưng nó mở đường chéo lớn, và Trắng có thể triển khai Tượng lên b5 để ghim. Loại bài toán này là bài toán tính toán: một chuỗi nước cưỡng bức, ai tính sâu hơn người đó đúng. Với người chơi câu lạc bộ, đây là hướng đáng sợ nhất, vì nó đòi hỏi trí nhớ chính xác chứ không chỉ ý tưởng.

Hướng thứ hai, 5...Ng4. Đen phớt lờ trung tâm và nhảy Mã lên, nhắm vào những ô gần Vua Trắng. Đây là hướng khiêu khích. Nó có thể rất mạnh nếu Trắng trả lời sai, và có thể rất tệ nếu Trắng có chuẩn bị. Kiểu nước như vậy thường là dấu hiệu của một canh bạc tính toán — Đen đặt cược rằng Trắng sẽ không nhớ chính xác. Đây là hướng mà bẫy xuất hiện dày đặc nhất, và cũng là hướng mà người học giáo trình cần nhớ kỹ nhất.

Hướng thứ ba, 5...Ne4. Đen đưa Mã vào trung tâm. Nghe thì hợp lý, nhưng con Mã ở e4 lại trở thành mục tiêu. Trắng có thể đánh đuổi nó bằng những nước phát triển quân tự nhiên. Bài toán ở đây là bài toán vật chất — một quân đứng ở ô bị tấn công thì phải được bảo vệ hoặc phải rời đi, và cả hai lựa chọn đều tốn thời gian. Đây là kiểu hướng đánh lừa trực giác: nước đi trông mạnh nhất lại là nước đi bị phạt nặng nhất nếu không tính kỹ.

Ba hướng, ba loại vấn đề. King nói rằng các phản ứng chính đều đã được bao phủ trong tập phim. Điều đó có nghĩa tập phim được thiết kế như một bộ công cụ khép kín, chứ không phải một cuộc khảo sát mở. Với người học, đó là tin tốt: họ có một danh sách để nhớ. Với người phân tích, đó là một giới hạn cần ghi nhớ.

Đến đây thì cần nói về bẫy.

Trong cờ vua, một bẫy không phải là một mẹo rẻ tiền. Nó là một chuỗi nước cưỡng bức ngắn, nơi một nước trông rất tự nhiên của đối phương dẫn tới mất quân hoặc bị chiếu hết. Bẫy hoạt động được vì nó khai thác một phản xạ. Trong thế trận này, Đen thường có những nước trông hiển nhiên — ăn quân, đuổi quân, chiếm ô. Một vài trong số đó thua ngay.

Cơ chế của bẫy trong khai cuộc luôn giống nhau: nó sống nhờ khoảng cách giữa nước đi trông đúng và nước đi thực sự đúng. Người chơi câu lạc bộ ra quyết định bằng mẫu hình quen thuộc. Bẫy được thiết kế để phá mẫu hình đó. Nếu bạn chưa từng thấy thế trận này, mẫu hình của bạn sẽ dẫn bạn vào chỗ chết.

Điều khiến dòng này trở thành vũ khí câu lạc bộ là sự bất đối xứng. Người biết bẫy thắng nhanh. Người không biết thua nhanh. Không có vùng trung gian. Với người chơi trình độ trung bình, đó là tỷ lệ đổi chác hấp dẫn: học một buổi tối, thu về một ván thắng.

Nguyên tắc tương tự giải thích vì sao dòng này khác với Khai cuộc Ý chậm rãi — Giuoco Pianissimo, hệ thống trò chơi rất chậm. Ở đó, cả hai bên triển khai quân gọn gàng, và ván đấu được quyết định bằng hiểu biết vị trí sâu. Người chơi câu lạc bộ không có lợi thế nào ở đó. Ở đây thì ngược lại. Giuoco Pianissimo là một cuộc thi kiến thức dài hạn. 5.e5! là một cuộc thi trí nhớ ngắn hạn.

Đó là lý do dòng này tồn tại và tiếp tục được chơi. Động cơ máy tính không giết được những dòng như vậy. Nó chỉ chuyển chỗ đặt bẫy. Khi một ý tưởng cũ bị động cơ lật tẩy ở tầng sâu, người ta vẫn chơi nó ở tầng nông, nơi con người đối diện con người, không phải đối diện máy.

Và đây là lúc tôi nói về phương pháp của mình. Trong nhiều năm bình luận cờ vua, tôi áp dụng cách xem ba lần cho mọi ván đấu lớn. Lần một, theo dõi trực tiếp, ghi cảm giác. Lần hai, chỉ nhìn cấu trúc khi một bên có quyền chủ động. Lần ba, chỉ nhìn khi bên kia phản công. Với ván Jobava, King về cơ bản làm đúng việc đó trong một tập phim, chỉ khác là ông bắt đầu từ gốc thay vì từ ngọn.

Ba lần xem cho ra ba lớp thông tin khác nhau. Lần đầu cho cảm xúc, và cảm xúc thường sai. Lần thứ hai cho thấy Trắng đã dựng cấu trúc quanh con Tốt e5 như thế nào. Lần thứ ba cho thấy Đen đã phải tiêu tốn bao nhiêu nhịp độ để chỉ đứng yên. Ghép ba lớp lại, người ta thấy một ván đấu không được thắng bằng một nước hay, mà bằng một mạng lưới nhỏ những nước hợp lý.

Người đứng ở rìa sân thấy được toàn bộ trận đấu, không chỉ những gì bên trong khung thành. Câu này tôi viết cho bóng đá, nhưng nó đúng với cờ vua theo một cách khác. Nhìn vào bàn cờ từ bên ngoài, nhìn vào cấu trúc trước khi nhìn vào nước đi, người ta thấy được thứ mà người chỉ dán mắt vào đòn kết liễu không thấy.

Điều đáng chú ý về giáo trình này là tính chất kép của nó: nó vừa dạy, vừa hấp dẫn. Nó dạy bằng một ván thắng có thật của một kỳ thủ nổi tiếng, nhưng nội dung thực lại là một dòng khai cuộc. Ván thắng đóng vai trò mồi. Dòng khai cuộc mới là hàng hóa.

Về mặt kỹ thuật, đây là một dòng học nhanh, dùng ngay. Có một tập hợp nước đi đầu, một vài điểm rẽ, một vài bẫy. Người học chỉ cần nhớ các điểm rẽ. Không cần hiểu tại sao. Đó là điểm mạnh — và cũng là điểm yếu, mà tôi sẽ nói ở phần sau.

---

Góc phản biện: Những gì tập phim không nói

Đến phần tôi cho là quan trọng nhất, và cũng là phần dễ bị bỏ qua nhất.

Trong một bài phân tích ván đấu, có một thứ được coi là hiển nhiên: tên của cả hai người chơi. Ở đây không có. Nguồn thông tin nêu tên người thắng — Baadur Jobava — và nêu tên người phân tích — Daniel King. Nhưng người thua thì không được nhắc đến ở bất kỳ đâu.

Với một bài giảng về khai cuộc, điều đó không quan trọng. Với một bản tin về một ván thắng, nó là một thiếu sót lớn. Và nó nói lên bản chất của sản phẩm: đây là bài giảng, không phải bản tin. Người thua không cần có tên, vì người thua chỉ đóng vai trò người tập. Bị đẩy ra hành lang AFC Cup 2026, tôi học đọc trận đấu từ những thứ người khác bỏ lại. Trong trường hợp này, thứ bị bỏ lại chính là danh tính của một con người.

Cùng với tên người thua, một loạt dữ kiện khác cũng vắng mặt. Ngày thi đấu. Tên giải. Thể thức. Hệ số Elo. Và quan trọng nhất với giới phân tích: không có dữ liệu động cơ. Không có tỷ lệ trùng khớp với nước đi tốt nhất. Không có chỉ số tổn thất centipawn trung bình.

Vì sao điều này quan trọng. Bởi vì kết luận kỹ thuật lớn nhất của tập phim — Đen không thể cân bằng thế trận một cách đơn giản — là một tuyên bố về repertoire, chứ không phải một đánh giá đã được chứng minh. Nó được trình bày như một kết luận, không được hậu thuẫn bằng dữ liệu. Người chơi câu lạc bộ nghe và tin. Đó là rủi ro.

Ở đây tôi cần nói rõ điều mình tin, vì nền tảng của tôi là bằng chứng chứ không phải cảm giác. Một đánh giá rằng bên này khó cân bằng chỉ có giá trị khi nó đi kèm với một phạm vi kiểm tra. Phạm vi kiểm tra có thể là một cơ sở dữ liệu, một động cơ, hoặc một tập hợp ván đấu ở trình độ cao. Tập phim này có một tập hợp ba hướng đáp trả. Đó là một phạm vi hẹp.

Nghĩa là, tập phim bao phủ ba hướng chính, nhưng không khẳng định đó là toàn bộ các hướng. Những phương án khác có thể tồn tại và có thể có giá trị. Người học không nên coi danh sách ba hướng là danh sách đầy đủ. Một bộ ba hướng là một bản đồ, không phải một lãnh thổ.

Rồi đến câu hỏi về Samarkand. Thành phố này đã tổ chức nhiều sự kiện cờ vua trong những năm 2026. Không có tên giải, người ta không thể xác định đây là một giải đấu đỉnh cao, một giải mở, hay một sự kiện khác. Và điều đó thay đổi cách đọc toàn bộ ván đấu.

Nếu đây là một giải đấu cổ điển với thời gian dài, việc chọn 5.e5! là dấu hiệu của sự chuẩn bị thật sự. Nếu đây là một giải nhanh hoặc chớp, khả năng cao hơn là sử dụng theo bản năng hoặc theo thói quen. Cùng một nước đi, hai ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Không có dữ kiện về thời gian thi đấu, không thể phân biệt.

Đó là một khoảng trống lớn hơn nó trông. Trong phân tích cờ vua, ngữ cảnh thời gian là một biến số bậc một. Một nước đi được tìm ra trong mười phút suy nghĩ và một nước đi được tìm ra trong ba mươi giây là hai sự kiện trí tuệ khác nhau. Khen ngợi chúng giống nhau là một sai lầm phương pháp luận.

Và đây là lớp phản biện sâu hơn, lớp mà tôi cho là đáng suy nghĩ nhất.

Nếu dòng khai cuộc này thực sự đầy bẫy và dễ học, thì giá trị thực chiến của nó tỷ lệ nghịch với mức độ nổi tiếng của nó. Một dòng khai cuộc chỉ có giá trị khi đối thủ không biết nó. Khi một video hướng dẫn có lượng người xem lớn giới thiệu dòng đó, dòng đó mất dần giá trị.

Tôi gọi hiện tượng này là thuế phổ biến hóa. Người chơi câu lạc bộ học được một vũ khí, nhưng đồng thời đối thủ của họ cũng học được. Trong ngắn hạn, người xem video có lợi thế. Trong trung hạn, lợi thế đó biến mất, và dòng khai cuộc trở thành một thế trận mà cả hai bên đều biết.

Đây là nghịch lý nền tảng của nội dung hướng dẫn khai cuộc. Dạy một vũ khí là một hình thức giải giáp nó. Càng nhiều người học, càng ít giá trị trên mỗi người.

Với Daniel King và loạt video của ông, đây không phải lỗi. Đó là mô hình. Ông không bán lợi thế bền vững. Ông bán kiến thức, và kiến thức khi được chia sẻ thì mất tính độc quyền. Người xem có được thứ họ trả giá: một buổi học hiệu quả. Nhưng họ không có được thứ họ tưởng: một vũ khí riêng.

Và có một nghịch lý thứ hai, tinh tế hơn. Nhãn ván thắng gây sửng sốt trong tiêu đề là một khung quảng cáo. Nó không sai. Nhưng nó không được chứng minh bởi nội dung. Một ván thắng có thể sửng sốt vì nhiều lý do: một đòn hy sinh đẹp, một pha phòng ngự phi thường, một sai lầm thảm họa của đối phương, hoặc một ván cờ được kiểm soát từ đầu tới cuối. Nếu là trường hợp cuối, thì nó sửng sốt vì sự kiểm soát, không phải vì sự kịch tính. Hai điều đó khác nhau, và chúng dẫn đến hai bài học khác nhau cho người học.

Không có bản ghi ván đấu đầy đủ, không thể phân biệt. Phòng họp báo không có chỗ cho tôi. Lịch sử chiến thuật thì luôn có. Lịch sử chiến thuật của ván đấu này, ở thời điểm hiện tại, vẫn còn một trang trắng: người thua, ngày, và cái kết.

Tôi không hoài nghi King. Đây là sự tôn trọng dành cho dữ liệu. Một người làm nghề phân tích lâu năm học được rằng niềm tin phải đến sau bằng chứng, không phải trước. Và điều đó đúng với cả những phân tích hay nhất.

Có một điểm nữa cần nói, thuộc về phía người học. Một dòng khai cuộc phổ biến thường có một hiệu ứng phụ ít được nhắc: nó tạo ra một nhóm người chơi giống nhau. Khi hàng nghìn người cùng học một dòng từ một nguồn, họ cùng sở hữu một bộ phản xạ. Trong một giải đấu, điều đó có thể bị đối thủ khai thác. Người ta chuẩn bị không phải để chống một con người, mà để chống một nguồn học liệu.

---

Theo dõi gì từ đây

Vậy theo dõi điều gì từ đây.

Nếu dòng 5.e5! thực sự được phổ biến qua loạt video này, dấu hiệu sẽ xuất hiện trên các bảng thống kê khai cuộc trực tuyến: tần suất dòng này ở trình độ câu lạc bộ sẽ tăng trong vòng vài tháng tới. Khi tần suất tăng, giá trị bất ngờ giảm. Đó là phép đo đầu tiên, và nó đo được bằng dữ liệu công khai.

Phép đo thứ hai nằm ở phía đối diện. Khi một dòng được phổ biến, nội dung phản bác trở thành sản phẩm tiếp theo. Ai đó sẽ phân tích lại và tìm cách chống. Vấn đề chỉ còn là thời điểm.

Và phép đo thứ ba, với tôi là quan trọng nhất. Nếu trong mười hai tháng tới, không có ai công bố một phản bác rõ ràng cho dòng này, thì đánh giá Đen khó cân bằng đứng vững. Nếu có, thì nó là một tuyên bố về repertoire nhất thời, không phải một sự thật lý thuyết.

Trong cả hai trường hợp, người học được lợi. Họ có một dòng để chơi, và họ có một lịch trình để theo dõi nó trưởng thành hoặc lụi tàn. Đó là thứ mà nội dung khai cuộc tốt nên cung cấp: một điểm xuất phát, không phải một điểm kết thúc.

Còn về ván thắng của Jobava tại Samarkand, nó vẫn đứng đó, chưa được kể đầy đủ. Một ván đấu được dùng làm giáo cụ, và trong quá trình đó, tự nó biến thành một ví dụ. Người thua không có tên. Nhưng thế trận thì có. Và thế trận, khác với con người, không cần ai nhớ đến nó để tồn tại.