Sân bay Malpensa đội tên Berlusconi: Khi vị 'Chủ tịch' bước khỏi sân cỏ để hóa thành một địa danh

Đêm Nha Trang cuối tháng, biển lặng đến mức tôi nghe rõ tiếng sóng vỗ vào bậc đá sau nhà. Tôi ngồi bên chiếc radio cũ — chiếc radio tôi giữ từ những năm còn là phóng viên trẻ, cái thời tôi đặt chân tới Madrid và học cách lắng nghe một trận bóng trước khi học cách viết về nó. Bản tin vọng ra từ loa, tiếng người dẫn chương trình Ý trầm và chậm: sân bay quốc tế Malpensa, cái tên mà bao thế hệ người Việt mình biết đến qua những chuyến bay, qua những trang báo thể thao, đã chính thức được đặt theo tên Silvio Berlusconi.

Tôi ngồi im. Bên ngoài, sóng vẫn vỗ. Và trong đầu tôi, một sân vận động bỗng hiện lên, trống rỗng, nhưng vẫn nghe thấy triệu trái tim đang thở. Cái cảm giác ấy tôi đã gặp nhiều lần rồi — những đêm World Cup cả xóm thức trắng, những đêm V-League mà cả thành phố nín thở. Nhưng lần này khác. Lần này, thứ được khắc tên không phải một cầu thủ, không phải một huấn luyện viên, mà là một vị "Chủ tịch". Một người đàn ông ngồi ở hàng ghế VIP chứ không chạy trên cỏ.

Sự việc diễn ra đơn giản đến mức người ta dễ lướt qua. Sân bay Malpensa — cửa ngõ quốc tế lớn nhất của vùng Lombardy, nơi mỗi năm hàng chục triệu lượt khách qua lại — giờ đây mang tên vị cựu chủ tịch AC Milan. Đây là một quyết định mang tính dân sự, được thông qua sau một quãng thời gian dài: theo thông tin từ chính sự kiện, phải mất hai năm kể từ khi đề xuất được chấp thuận thì buổi lễ đặt tên chính thức mới diễn ra. Silvio Berlusconi qua đời đã hơn ba năm, ở tuổi 86, để lại sau lưng một di sản trải dài từ kinh doanh, truyền thông, chính trị cho tới bóng đá.

Phát biểu tại buổi lễ, em trai ông — Paolo Berlusconi — nói rằng người anh của mình giờ đây được gắn bó vĩnh viễn với thành phố Milan yêu dấu, và rằng ông "vẫn còn sống động hơn bao giờ hết". Người hâm mộ, các cầu thủ từng khoác áo đội bóng đỏ-đen, và cả những người chỉ biết ông qua tin tức, đều gọi ông bằng một cái tên thân mật duy nhất: "Chủ tịch". Không cần họ, không cần chức danh dài dòng. Chỉ hai chữ ấy thôi, và cả nước Ý hiểu người ta đang nói về ai.

Với một người làm nghề bình luận như tôi, đây là kiểu tin mà người ta thường xếp vào ngăn "tin văn hóa", lướt qua trong ba giây rồi quên. Nhưng tôi đã học được một điều sau gần ba mươi năm đuổi theo trái bóng: có những dòng tin không có bàn thắng, không có tỷ số, không có bảng xếp hạng, mà lại chứa đựng nhiều hơn cả một trận cầu. Bởi vì nó nói về cách một nền văn hóa ghi nhớ con người.

Điều đầu tiên cần hiểu là bóng đá Ý không vận hành theo mô hình huấn luyện viên, mà theo mô hình "ông chủ" — và Berlusconi là hiện thân hoàn hảo nhất của mô hình ấy. Ở nhiều nền bóng đá, quyền lực nằm trong tay HLV trưởng, còn chủ tịch chỉ là người ký séc. Ở Ý, và đặc biệt ở AC Milan thời Berlusconi, mọi thứ đảo ngược. Ông là người chọn HLV, chọn cầu thủ, chọn cả triết lý chơi bóng. Từ Arrigo Sacchi tới Fabio Capello, từ Carlo Ancelotti tới những bản hợp đồng đưa về Paolo Maldini, Alessandro Costacurta, Franco Baresi, Andrea Pirlo, Kaka, Andriy Shevchenko, Clarence Seedorf — tất cả đều đi qua bàn tay và con mắt của một người đàn ông chưa từng một ngày làm HLV chuyên nghiệp.

Tôi nhớ như in những đêm tôi ngồi trước màn hình, tuổi hai mươi mấy, xem Milan đá. Hồi đó tôi chưa hiểu hết chiến thuật, chỉ thấy một điều lạ: đội bóng ấy chơi như thể có một bàn tay vô hình đứng sau, sắp đặt từng bước. Mãi sau này, khi đã đọc đủ tài liệu và theo dõi đủ trận, tôi mới nhận ra bàn tay ấy có tên. Berlusconi không huấn luyện, nhưng ông kiến tạo điều kiện để những người huấn luyện giỏi nhất làm việc. Ông không chạy trên cỏ, nhưng ông quyết định thảm cỏ ấy được chăm sóc thế nào.

Kiểu lãnh đạo ấy — người chủ can thiệp, có sức hút cá nhân, gắn chặt bản sắc CLB với chính con người mình — tạo ra một dạng di sản không thể đo bằng cúp. Milan dưới thời ông giành được vô số danh hiệu, nhưng thứ ở lại lâu hơn cả cúp là một hình ảnh: hình ảnh một đội bóng đỏ-đen luôn được nhớ tới như biểu tượng của sự thanh lịch và tham vọng. Người ta nhớ bàn thắng, nhưng tôi nhớ khoảnh khắc một người đàn ông ngồi trên khán đài, mắt dán vào sân, môi mấp máy như đang thì thầm với từng đường bóng. Đấy là chất liệu của một huyền thoại, không phải của một bản báo cáo tài chính.

Và rồi, điều kỳ lạ nhất xảy ra: một sân bay mang tên ông. Không phải một khán đài, không phải một bức tượng trong sân vận động. Một sân bay. Nơi con người ta đến và đi, nơi kẻ ly hương cất cánh, nơi người trở về đặt chân xuống sau bao năm xa xứ. Cái tên ấy sẽ được đọc lên mỗi ngày, hàng nghìn lần, bởi những người chưa chắc đã từng xem một trận bóng. Một vị chủ tịch bóng đá bước ra khỏi thế giới của mình và hóa thành một địa danh. Đấy là một kiểu bất tử mà rất ít người trong ngành thể thao chạm tới.

Đây chính là điểm mà dữ liệu không đo được: bóng đá, ở tầng sâu nhất, là một nghi thức tập thể — và nghi thức ấy có thể biến một con người thành một phần của bản đồ. Trong kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi luôn tin rằng giá trị thật của một CLB không nằm ở số cúp treo trong phòng truyền thống, mà nằm ở cách nó ăn vào đời sống của một thành phố. AC Milan không chỉ là một đội bóng của Milan. Nó là một phần cách thành phố ấy tự định nghĩa mình. Và khi một sân bay — biểu tượng của sự kết nối toàn cầu — mang tên vị chủ tịch gắn liền với đội bóng ấy, thì bản sắc CLB và bản sắc công dân đã hòa làm một.

Có một chi tiết tôi muốn neo lại, vì với tôi nó quan trọng hơn mọi con số: đám đông gọi ông là "Chủ tịch", không phải "ngài Berlusconi", không phải "cựu thủ tướng". Chỉ hai chữ, thân mật, gần gũi, như cách người ta gọi một người thân trong gia đình. Tôi đã từng chứng kiến điều tương tự ở quê mình: những người hâm mộ Khánh Hòa gọi các cầu thủ cũ bằng biệt danh, gọi sân 19/8 bằng cái tên trìu mến. Khi một cộng đồng đặt cho ai đó một cái tên riêng, đó là dấu hiệu của một mối quan hệ đã vượt qua ranh giới giữa khán giả và người nổi tiếng.

Nhưng nếu chỉ dừng ở sự ngưỡng mộ, câu chuyện này sẽ chỉ là một khúc ca tụng. Và tôi không viết để tụng ca. Tôi viết để nhìn thẳng.

Điểm mù của ký ức tập thể nằm chính ở chỗ này: khi một con người trở thành biểu tượng, người ta có xu hướng gói ghém ông lại bằng những tính từ đẹp, và bỏ quên hết những góc cạnh gây tranh cãi. Bản tin về Malpensa gọi ông là "doanh nhân thành đạt", "chính trị gia đổi mới một cách khách quan". Đấy là những cách mô tả mang tính đánh giá, được trình bày như thể là sự thật hiển nhiên. Nhưng bất kỳ ai từng theo dõi nước Ý đều biết Berlusconi là một trong những nhân vật gây chia rẽ nhất trong lịch sử cận đại của đất nước này. Việc đặt tên một sân bay quốc tế cho một con người như vậy, ở một đất nước mà ký ức công cộng vẫn còn nguyên những đường rạn, là một hành động không hề trung tính.

Đây là lúc tôi phải cẩn thận với chính mình. Nghề của tôi dạy tôi rằng mỗi khi một câu chuyện được kể quá trơn tru, quá ấm áp, thì thường có một phần sự thật bị bỏ lại phía sau. Không ai phản đối buổi lễ. Không có tiếng nói nào khác xuất hiện trong bản tin. Và chính cái im lặng đó mới là điều đáng chú ý. Một sự kiện tôn vinh mà không có một tiếng nói trái chiều nào là một sự kiện đã được biên tập kỹ lưỡng — không phải một sự kiện đồng thuận tuyệt đối. Tôi không nói điều này để hạ bệ ông. Tôi nói điều này vì tôi tin rằng một con người lớn đến mức được đặt tên cho sân bay thì cũng đủ lớn để chịu được việc người ta nhìn ông với đủ hai mặt.

Điều đáng suy nghĩ thứ hai, nghịch lý hơn, là chuyện này: nước Ý có thể đã không đặt tên sân bay cho một huấn luyện viên vĩ đại nào, cũng không cho một tiền đạo ghi bàn nhiều nhất lịch sử đội tuyển. Nhưng họ đặt cho một người chủ. Điều đó nói lên rằng trong văn hóa bóng đá Ý — và có lẽ trong văn hóa bóng đá nói chung — dấu ấn của người kiến tạo luôn để lại vết sâu hơn dấu ấn của người trình diễn. Một bàn thắng là khoảnh khắc. Một triết lý xây dựng đội bóng là một thập kỷ, thậm chí là nhiều thập kỷ. Và ở đây, nó còn hơn thế: nó là một cái tên sống cùng thành phố, đọc lên mỗi ngày trên bảng chỉ dẫn.

Tôi tự hỏi về Việt Nam mình. Nếu một ngày nào đó, một con người gắn bó cả đời với bóng đá nước nhà — một người đã đưa đội bóng nhỏ lên đỉnh, đã gây dựng cả một hệ thống từ con số không — được đặt tên cho một địa danh công cộng, thì cộng đồng mình sẽ đón nhận thế nào? Liệu chúng ta có thể nói về một con người trọn vẹn, với cả cái đẹp lẫn cái gây tranh cãi, hay lại chọn cách chỉ giữ lại phần nào phù hợp với một khẩu hiệu? Câu hỏi ấy không có đáp án sẵn. Nhưng nó đáng để chúng ta tự hỏi trong những đêm biển lặng thế này.

Có một điều tôi chắc chắn. Bóng đá có một sức mạnh mà rất ít lĩnh vực khác sánh được: nó biến ký ức cá nhân thành ký ức tập thể, và biến ký ức tập thể thành không gian vật lý. Sân bay Malpensa bây giờ không còn chỉ là một điểm trên bản đồ hàng không. Nó là một khẳng định: người ta đã chọn ai để khắc tên vào cái cửa ngõ mà triệu người đi qua mỗi năm.

Với tôi, người đã 44 năm chạy theo trái bóng, từ những buổi bình luận đầu tiên tới những đêm World Cup ở Nha Trang, bài học lớn nhất không nằm ở tỷ số. Nó nằm ở chỗ: cuối cùng tôi nhận ra mình đang chạy về phía con người, chứ không phải về phía những bàn thắng. Một sân bay mang tên một chủ tịch bóng đá là lời nhắc rằng những gì bền nhất sau một trận đấu không phải là kết quả, mà là cách người ta quyết định nhớ về nhau.

Nếu bạn hỏi tôi liệu quyết định này có xứng đáng hay không, tôi sẽ không trả lời bằng hai chữ có-không. Tôi sẽ trả lời bằng một câu hỏi khác, gửi tới chính bạn: bạn muốn thành phố của mình nhớ mình vì điều gì — vì số lần bạn thắng, hay vì những con người bạn đã cùng họ đi qua những mùa đông dài nhất?