Lăng kính sai: vì sao đọc taolu bằng thước đo knock-out là đọc sai võ thuật Việt Nam

Ở nhà thi đấu wushu, âm thanh rõ nhất không đến từ khán đài. Nó đến từ thảm đấu: một tiếng “bịch” trầm và khô khi bàn chân tiếp đất, rồi tiếng vải áo rít lên trong không khí lúc vận động viên bật người xoay một vòng rưỡi và đáp xuống bằng đúng một chân. Không ai ngã. Không ai bị đếm. Vậy mà cả khán phòng nín thở, và đến khi bài thi khép lại, ba bảng điểm của ba nhóm giám định đồng loạt nhảy số trên màn hình.

Một đồng nghiệp nước ngoài ngồi cạnh tôi, tay cầm xấp thống kê, quay sang hỏi: “Vậy ai hạ ai?”

Tôi mất ba giây mới hiểu câu hỏi. Cậu ấy đang đi tìm một kẻ thua cuộc, trong một nội dung mà khái niệm đó không tồn tại theo nghĩa cậu ấy hình dung. Không có ai bị hạ. Không có ai hạ ai. Có một người làm tốt hơn người khác, và có ba nhóm giám định ngồi đo điều đó bằng ba bộ tiêu chí khác nhau.

Sai tên một người, nhớ đời một bài học. Nhưng sai lăng kính thì không ai nhắc bạn — bởi chẳng ai biết mình đang đeo nhầm kính. Cái sai ấy lặng lẽ đi qua từng bài báo, từng bản tin, từng dòng tít, cho đến khi nó đông cứng lại thành định kiến tập thể.

Một nền võ thuật, ba hệ logic

Việt Nam đang giữ một nghịch lý ít ai nói thẳng: đất nước này sản sinh ra những võ sĩ tầm cỡ châu lục và thế giới ở những nội dung mà phần lớn khán giả trong nước không biết cách đọc bảng điểm của họ.

Wushu Việt Nam chia làm hai nhánh lớn, và hai nhánh này gần như không chia sẻ với nhau một đơn vị đo nào.

Nhánh taolu là biểu diễn bài quyền và đối luyện theo quy định. Điểm đến từ ba nhóm giám định: nhóm A chấm chất lượng động tác, nhóm B chấm tổng thể biểu diễn, nhóm C chấm độ khó. Một vận động viên có thể vô địch mà không tung ra một đòn nào vào đối thủ — bởi đơn giản là không có đối thủ nào để tung vào.

Nhánh sanda là đối kháng thật: đấm, đá, vật, ba hiệp, tính điểm, không có đấu vật mặt đất. Ở đây có người thắng kẻ thua, nhưng cách tính điểm và cách kết thúc trận khác hoàn toàn boxing hay MMA.

Rồi ở vòng ngoài cùng, có boxing, kickboxing, MMA — nơi đồng hồ chạy, trọng tài đọc điểm theo hệ 10, và một cú đúng lúc có thể kết thúc tất cả.

Ba hệ logic. Ba định nghĩa khác nhau về cùng một chữ: “thắng”.

Dữ liệu không phản bội, chỉ là ta đặt niềm tin sai chỗ.

Khi một người chỉ quen đọc MMA ngồi viết về taolu, thứ anh ta thiếu không phải số liệu. Anh ta có đủ: điểm thành phần, thứ hạng, tỷ lệ hoàn thành động tác khó, số lần trừ điểm. Thứ anh ta thiếu là trục tung đúng. Anh ta vẫn đi tìm “tỷ lệ hạ đối thủ” — một chỉ số không tồn tại trong nội dung này. Và khi không tìm thấy, anh ta kết luận rằng taolu thiếu tính cạnh tranh.

Kết luận đó được dựng trên một phép đo sai. Nó giống như đem cân nặng ra đo chiều cao, rồi than phiền rằng con số vô nghĩa.

Trong nhiều năm ngồi ở hàng ghế phóng viên, tôi học được một thói quen: trước khi tin vào bất kỳ chỉ số nào, phải hỏi chỉ số ấy được sinh ra để đo cái gì.

Tôi từng ngồi đếm lại băng hình một bài trường quyền nữ. Trong hai mươi lần bật nhảy xoay, có mười lăm lần tiếp đất đúng chuẩn, ba lần chạm hai chân, hai lần lệch trục quá mức cho phép. Mỗi lần như vậy là một khoản trừ điểm độ khó được ghi rõ trong biên bản giám định. Đó là dữ liệu cứng, kiểm chứng được, tranh luận được. Nhưng nó chỉ có nghĩa nếu bạn chấp nhận luật chơi của chính nội dung đó.

Nghe qua màng nhĩ — một tiếng tiếp đất sạch khác hẳn một tiếng tiếp đất lệch. Tai người nghe ra trước khi mắt kịp phân tích. Nhưng tai không thay được biên bản.

Điểm mù nằm ở tầng trung gian

Điểm mù không nằm ở khán giả. Khán giả Việt Nam hoàn toàn có thể hiểu taolu nếu được giải thích đúng cách. Điểm mù nằm ở tầng trung gian: người viết, người dẫn, người đặt tiêu đề.

Thói quen nghề nghiệp khiến người ta mặc định rằng mọi môn võ đều phải được kể bằng ngôn ngữ của knock-out. Một vận động viên taolu vô địch SEA Games sẽ được mô tả bằng những từ như “xuất sắc”, “thuyết phục”, “áp đảo” — những từ không đo được gì cả. Còn con số thật của cô ấy nằm ở mã độ khó, ở điểm trừ, ở khoảng cách với người xếp thứ hai.

Kết quả là một nghịch lý truyền thông: vận động viên taolu nổi tiếng nhất nước, từng giành huy chương ở đấu trường thế giới, nhưng số người đọc được bảng điểm của cô ấy đếm trên đầu ngón tay. Dương Thúy Vi là ví dụ rõ nhất — một cái tên quen trên mặt báo, và một bảng điểm gần như không ai giải mã.

Và khi không ai đọc được bảng điểm, giá trị thương mại của vận động viên được định đoạt bằng một thứ khác: hình ảnh. Các giải nữ — trong đó có taolu nữ và sanda nữ — thường xuất hiện trong hồ sơ tài trợ như một dòng gạch đầu dòng về trách nhiệm xã hội. Doanh nghiệp cần dòng đó để hồ sơ đẹp. Nhưng khi rót tiền thật, họ rót vào những nội dung bán được vé. Khoảng chênh ấy không thuộc về lỗi của khán giả. Nó là lỗi của một hệ thống đo lường chưa từng được thiết kế cho những môn không có knock-out.

Ở đầu bên kia của quang phổ, ta thấy điều ngược lại. Những trận crossover giữa người nổi tiếng, những cuộc đối đầu được dàn dựng kỹ lưỡng về mặt truyền thông, thu về số tiền lớn hơn cả một mùa giải vô địch quốc gia. Ở đó giá trị thương mại vượt xa giá trị chuyên môn, và khoảng cách ấy đang rộng ra mỗi năm. Người ta trả tiền cho sự chú ý, không trả tiền cho chất lượng kỹ thuật.

Khi sân trống, tiếng vỗ tay vang nhất là của chính mình.

Có một tầng khác mà ồn ào không chạm tới: phần lớn sự nghiệp của một võ sĩ diễn ra ngoài ánh đèn. Đó là những buổi tập sáng sớm trong nhà thi đấu không khán giả, nơi một động tác xoay người được lặp lại ba trăm lần cho đến khi tiếng tiếp đất không còn lệch trục. Không ai quay phim. Không ai đếm. Chỉ có người tập và một người thầy đứng bên cạnh.

Với sanda, câu chuyện còn khắc nghiệt hơn. Trước giờ thi đấu, vận động viên bước vào phòng cân. Đằng sau con số trên bàn cân là một quá trình rút nước mà cơ thể phải trả giá: chuột rút, chóng mặt, và trong những trường hợp xấu nhất là biến cố y tế không được ghi lại thành số liệu. Đây là vùng rủi ro cao nhất của toàn ngành, và cũng là vùng ít được đưa tin nhất — vì nó không tạo ra hình ảnh đẹp.

Một nền thể thao muốn trưởng thành phải biết đặt ống nghe lên chính mình trước khi đặt micro trước mặt người khác.

Ngược sáng vẫn nhìn rõ, là lúc mình đã đứng đúng vị trí.

Việt Nam không thiếu võ sĩ. Việt Nam cũng không thiếu dữ liệu. Thứ còn thiếu là một bộ từ vựng riêng để kể về những môn võ của chính mình, thay vì đi vay bộ từ vựng của người khác rồi ngạc nhiên vì nó không vừa.

Ngày mà một bài báo về taolu mở đầu bằng điểm trừ độ khó thay vì bằng tính từ, và một bài về sanda nói về phòng cân trước khi nói về cú đá hạ gục — đó sẽ là ngày võ thuật Việt Nam bắt đầu được đọc đúng.

Còn cho đến lúc đó, mỗi khi có ai hỏi tôi “ai hạ ai”, tôi sẽ trả lời bằng một câu hỏi khác: anh đang đo bằng thước nào?