Shimakaze và cú lừa phân loại: Khi cosplay đội lốt thể thao điện tử

Shimakaze và cú lừa phân loại: Khi cosplay đội lốt thể thao điện tử

Mở bài: Tấm ảnh và cái nhãn sai

Mười một giờ đêm, tôi mở lại bộ ảnh lần thứ tư. Tấm thứ ba là cú chốt hạ: một nhân vật nữ với đôi tai thỏ trắng nhọn, bộ đồ thủy thủ xanh-trắng, khẩu pháo mô hình đặt nghiêng trên vai, ánh mắt nửa tinh nghịch nửa thách thức. Dòng mô tả ngắn gọn ghi rõ: bộ ảnh cosplay nhân vật Shimakaze, đến từ tựa game Azur Lane. Ngay phía trên, nơi hệ thống gắn nhãn chuyên mục, hai chữ hiện ra lạnh lùng: thể thao điện tử.

Tôi đã cười. Không cười vì bức ảnh. Cười vì cái nhãn.

Trong mười chín năm theo dõi ngành này, từ vai trò vận động viên, người tổ chức giải, cho tới biên tập viên ngồi sau màn hình, tôi đã học được một điều mà ít ai chịu tin: người ta không phá hỏng một ngành công nghiệp bằng những vụ bê bối lớn. Người ta phá hỏng nó bằng những cái nhãn dán sai, lặp đi lặp lại, cho đến khi không còn ai nhớ đâu là ranh giới thật. Một bộ ảnh cosplay lọt vào mục thể thao điện tử không khiến tôi giận. Nó khiến tôi lo. Vì nó không phải lần đầu, và nó chắc chắn không phải lần cuối.

Đám đông sợ sai nên chọn đội mạnh, tôi chọn đội đúng — một mình tôi biết. Và cái đúng ở đây đơn giản đến mức khó chịu: đây không phải thể thao điện tử, và bất kỳ ai làm dữ liệu trong ngành đều nên run khi thấy nó bị xếp nhầm vào đó.

Bối cảnh: Azur Lane, Shimakaze và nền kinh tế không có đấu trường

Để người không chơi hiểu được câu chuyện, tôi phải nói thẳng. Azur Lane là một tựa game di động thuộc dòng gacha, do Manjuu và Yongshi phát triển. Người chơi sưu tầm các nhân vật được nhân cách hóa từ tàu chiến — gọi nôm na là các cô gái tàu — thông qua cơ chế quay thưởng ngẫu nhiên, rồi nâng cấp, ghép đội, cày tài nguyên. Trong đó, Shimakaze là một khu trục hạm thuộc phe Sakura, nổi tiếng nhờ thiết kế tai thỏ, đồ thủy thủ và khí chất vừa dễ thương vừa hung hãn. Cô là một trong những gương mặt được nhận diện tốt nhất của trò chơi.

Và đây là điểm mấu chốt khiến tôi phải viết bài này: Azur Lane không có hệ thống giải đấu chuyên nghiệp theo nghĩa thể thao điện tử. Không có league nhượng quyền. Không có vòng loại khu vực. Không có đội tuyển ký hợp đồng với tuyển thủ. Không có bể tướng bị chỉnh sửa theo bản cập nhật cân bằng. Vòng đời nội dung của nó được điều khiển bởi lịch ra nhân vật mới và trang phục mới — tức là bởi doanh thu, không phải bởi cân bằng thi đấu.

Người Đức tưởng mình vẽ được bản đồ, tôi chỉ cần nhìn ngón tay họ đặt lên giấy. Ở đây, ngón tay ấy chỉ vào một chỗ: cái gọi là phân tích meta cho Azur Lane là một khái niệm trống rỗng. Không có meta nào để phân tích, theo đúng nghĩa mà chúng ta dùng từ đó cho Liên Minh Huyền Thoại, Dota 2, Counter-Strike, Valorant.

Vậy thì tại sao một tựa game như thế lại xuất hiện dưới nhãn thể thao điện tử? Câu trả lời nằm ở dòng chảy của tiền và sự chú ý, không nằm ở nội dung thi đấu.

Phần lõi: Cỗ máy fan-content và cái bẫy phân loại

Tôi tách phần này ra làm nhiều lớp, vì nếu gộp lại thì người đọc sẽ chỉ thấy một mớ hỗn độn các từ khóa. Lớp thứ nhất là kinh tế. Lớp thứ hai là lao động sáng tạo. Lớp thứ ba là sự kiện thể thao điện tử có thật. Lớp thứ tư là đường ống dữ liệu. Lớp thứ năm là thị trường Việt Nam. Lớp thứ sáu là thuật toán.

Lớp một: Cỗ máy IP gacha không cần đấu trường

Cách một IP gacha kiếm tiền khác hoàn toàn với cách một bộ môn thể thao điện tử kiếm tiền. Thể thao điện tử sống bằng vòng tuần hoàn: nhà phát hành cập nhật bản vá để giữ cân bằng, đội tuyển luyện tập để thích nghi, giải đấu tạo ra lịch thi đấu, khán giả trả tiền để xem, nhà tài trợ trả tiền để được xuất hiện. Nếu cân bằng hỏng, khán giả bỏ đi, cả vòng tuần hoàn đứt gãy.

IP gacha sống bằng một vòng tuần hoàn khác: thiết kế nhân vật được yêu thích, người chơi chi tiền để sở hữu, tranh phục được bán để làm mới cảm giác sở hữu, và cộng đồng tự sản xuất nội dung để giữ cho sự chú ý không tắt. Cân bằng thi đấu không quan trọng, vì không có ai thi đấu cả. Điều quan trọng là ký ức cảm xúc gắn với nhân vật.

Chính vì vậy, khi nhìn vào một bộ ảnh cosplay Shimakaze, người trong ngành phải đọc nó bằng ngôn ngữ của ngành gacha, không phải ngôn ngữ của giải đấu. Cái mà bộ ảnh kích hoạt là ham muốn sở hữu, chứ không phải tinh thần cổ vũ. Nó bán một cảm giác — rằng nhân vật mình yêu thích ngoài đời cũng đẹp, cũng sống, cũng chạm tới được.

Bộ ảnh đó, xét về mặt chức năng, là một công cụ tiếp thị cho phục trang và nhân vật. Nó không phải một sự kiện thể thao, và việc xếp nó vào mục thể thao điện tử là lỗi hệ thống, không phải lỗi sáng tạo.

Lớp hai: Nền kinh tế lao động của cosplayer

Người mặc trang phục trong bộ ảnh được nhắc tới với nghệ danh Thiết Thủ Giáo Thú. Tôi sẽ không nói về ngoại hình của người này, vì đó là việc của khán giả và của chính họ. Tôi nói về vị trí của họ trong chuỗi giá trị.

Một cosplayer, về bản chất, là một nút truyền dẫn thương hiệu. Họ nhận thiết kế từ nhà phát hành, biến nó thành hình ảnh có thật, rồi trả lại cộng đồng một phiên bản mang xúc cảm. Đổi lại, họ nhận về sự chú ý — thứ tiền tệ thật sự của thời đại này. Sự chú ý đó có thể được quy đổi thành lượt theo dõi, hợp đồng quảng cáo, và tiếng nói trong cộng đồng.

Nhưng khoản trao đổi này không được ghi lại ở đâu cả. Không có bảng lương, không có hợp đồng chuyển nhượng, không có điều khoản giải phóng. Cái khoản trao đổi này diễn ra trong im lặng, giữa các bên đều biết mình đang đổi gì, nhưng đều gọi nó bằng những cái tên tử tế hơn: hợp tác nội dung, bài đăng giới thiệu, bộ ảnh kỷ niệm.

Tôi nhìn bộ ảnh đó và nhận ra một điều mà tôi đã thấy ở vô số dự án khác: người sáng tạo nội dung là mắt xích không được bảo vệ nhất trong chuỗi. Họ không có công đoàn, không có hợp đồng tập thể, không có thỏa ước lao động. Nếu họ tỏa sáng, người ta gọi họ là nghệ sĩ. Nếu họ gặp chuyện, người ta gọi họ là người nghiệp dư.

Bài viết gốc nói về bộ ảnh bằng ngôn ngữ rất hào phóng: chuyển hóa ấn tượng, thần thái tinh nghịch, gần với nguyên tác. Đó là ngôn ngữ tiếp thị, và tôi không trách nó. Nhưng nếu đặt nó cạnh mục thể thao điện tử, nó trở thành một lời hứa hẹn mà không có bất kỳ thứ gì đảm bảo. Và khi lời hứa ấy lặp lại đủ nhiều, khán giả bắt đầu quên mất nó khác biệt thế nào với một trận đấu thật.

Lớp ba: Sự kiện thể thao điện tử có thật nằm ngay bên cạnh

Đây là điểm khiến tôi thấy buồn cười nhất. Trong khối liên kết liên quan của chính bài viết đó, nằm ngay cạnh bộ ảnh cosplay, là một tiêu đề thuộc thể loại hoàn toàn khác: drama về một tuyển thủ PUBG mang tên Himass, người đối mặt với án phạt, và cả một chuỗi lùm xùm giữa Việt Nam và Hàn Quốc, có nhắc tới Soopi, tới người được gọi là Mr. Pha, và tới việc KRAFTON phải lên tiếng.

Đó mới là thể thao điện tử. Đó mới là thứ mà khán giả tranh luận, cãi vã, chia phe, và chờ đợi phán quyết. Đó mới là nơi có điều lệ giải đấu, có tính toàn vẹn thi đấu, có hợp đồng, có án treo giò, có công bằng giữa các bên. Một cái nhãn thể thao điện tử đặt lên bộ ảnh cosplay, trong khi drama Himass nằm ngay dòng kế tiếp, là một sự sỉ nhục âm thầm đối với tất cả những người đang làm công việc nghiêm túc.

Kẻ thua cược kể về Zahavi, kẻ thắng cược kể về con số. Ở đây, kẻ thắng cược là những người biết chính xác cái gì nên gọi là thể thao điện tử và cái gì không. Còn con số khiến tôi quan tâm không nằm trong bài viết cosplay — nó nằm ở chỗ khác, ở việc một tuyển thủ có thật đang bị đặt trước nguy cơ bị treo giò, còn bộ ảnh đẹp thì được xếp chung chuyên mục với họ. Đó là sự đảo lộn trật tự.

Lớp bốn: Đường ống dữ liệu và hiểm họa phân loại

Có người sẽ nói tôi làm quá lên. Một cái nhãn sai thì đã sao, có mất miếng cơm của ai đâu. Với kinh nghiệm của một người từng dựng phòng livestream trong đúng bảy mươi hai giờ để sống sót qua mùa đại dịch, tôi nói thẳng: nó có mất.

Trong ngành thể thao điện tử hiện đại, dữ liệu không còn chỉ để đọc cho vui. Nó được dùng để định giá đội tuyển, để quyết định tài trợ, để phân bổ lượt phân phối, để lập chỉ số. Khi một bài viết về cosplay bị gắn nhãn thể thao điện tử, nó chui vào kho dữ liệu đó. Không ai kiểm tra lại. Không ai đối chiếu nguồn. Cái nhãn sai nằm im, nhưng nó âm thầm pha loãng mọi chỉ số được tính ra từ kho đó.

Hãy tưởng tượng một hệ thống đo mức độ phủ sóng của bộ môn theo dòng sản phẩm. Nếu nó đếm một bộ ảnh cosplay như một tin thể thao điện tử, con số tổng của ngành sẽ phồng lên giả tạo. Nhà phân tích ngồi ở đầu bên kia sẽ nhìn vào con số phồng đó và rút ra một kết luận sai: nhu cầu về nội dung thể thao điện tử đang tăng. Trong khi thực tế, cái đang tăng là nhu cầu về hình ảnh nhân vật dễ thương. Hai thứ hoàn toàn khác nhau, và chúng dẫn tới hai quyết định kinh doanh khác nhau.

Đây là kiểu lỗi tệ nhất trong làm dữ liệu: không ồn ào, không gây scandal, nhưng đầu độc từ gốc. Tôi từng thấy nó phá hỏng những bản phân tích đáng lẽ phải chính xác, chỉ vì một khâu gắn nhãn được làm tự động theo từ khóa và liên kết gần kề.

Lớp năm: Thị trường Việt Nam và thói quen gom nội dung

Tôi sống ở Quảng Châu, nhưng tôi viết cho độc giả Việt, và tôi đọc báo Việt mỗi ngày. Tôi thấy rõ một mẫu hình: các trang tin trong nước đang gom nội dung theo cụm chủ đề, không theo bản chất sự kiện. Cứ hễ có chữ game, chữ anime, chữ nhân vật, chữ giải đấu là gom vào một mục gọi là thể thao điện tử.

Cách làm này có lý do của nó. Nó tiết kiệm nhân lực, tối ưu lượt tìm kiếm, và tận dụng được lưu lượng từ các từ khóa có sức hút cao. Nhưng cái giá phải trả là sự mơ hồ. Độc giả phổ thông không phân biệt được đâu là tin về một trận chung kết và đâu là tin về một bộ ảnh. Với họ, tất cả đều là một mớ nội dung có hình ảnh bắt mắt.

Tôi không ghét sự gom nội dung. Tôi ghét sự lười biếng biến nó thành nguyên tắc. Một tòa soạn tử tế có thể vừa phục vụ nhu cầu giải trí vừa giữ được ranh giới chuyên môn, bằng cách tách khu vực cosplay ra khỏi khu vực thi đấu, bằng cách gắn nhãn rõ ràng, bằng cách nói thật với độc giả rằng đây là hai thế giới khác nhau. Nhưng làm thế thì mất công, mà mất công thì ít ai làm.

Thêm một chi tiết không thể bỏ qua: trong cùng khối nội dung đó có cả tiêu đề về một giám đốc công ty game bị truy nã vì xâm phạm bản quyền. Điều đó cho thấy các bên vận hành mạng nội dung này đang hoạt động trong một vùng xám pháp lý, nơi việc phân loại nội dung cũng lỏng lẻo như việc tôn trọng bản quyền.

Lớp sáu: Thuật toán và vòng xoáy của sự chú ý

Không thể nói về chuyện này mà bỏ qua thuật toán, vì chính thuật toán tạo ra động lực cho cái nhãn sai.

Các nền tảng tưởng thưởng nội dung dễ tiêu thụ nhanh. Hình ảnh nhân vật dễ thương có tốc độ tiêu thụ nhanh hơn bài phân tích chiến thuật. Một bộ ảnh cosplay có thể tạo tương tác trong vài giây, còn một bài mổ xẻ meta phải mất vài phút đọc. Trong cuộc đua giành sự chú ý, thứ dễ thắng luôn thắng. Và để thắng nhanh hơn, người đăng thường gắn thêm nhãn có lưu lượng cao nhất — trong trường hợp này là thể thao điện tử.

Kết quả là một vòng xoáy tự củng cố. Người đăng gắn nhãn sai để được hiển thị nhiều hơn. Nền tảng hiển thị nhiều hơn vì nội dung hợp gu số đông. Người đọc quen dần với việc thấy cosplay nằm chung mục với giải đấu. Đến khi không còn ai thấy lạ, ranh giới đã tan chảy hoàn toàn, và việc phân loại lại càng trở nên vô nghĩa.

Đây mới là phần đáng sợ nhất của câu chuyện. Không phải một bộ ảnh. Mà là việc cả một hệ sinh thái đang tập luyện phản xạ bỏ qua sự khác biệt.

Góc phản biện: Tôi có thể sai ở đâu

Tôi luôn tự nhắc mình rằng một nhận định không có chỗ cho khả năng mình sai là một nhận định không đáng tin. Vậy nên tôi nói thẳng ra điểm tôi có thể sai ở đây.

Thứ nhất, tôi chưa có số liệu lượt xem, lượt tương tác, hay tỷ lệ chuyển đổi của bộ ảnh. Tôi đang phán đoán dựa trên cấu trúc, không dựa trên con số cụ thể. Nếu thực tế bộ ảnh này có sức lan tỏa vượt trội trong cộng đồng, thì việc xếp nó vào một mục tiếp cận rộng là lựa chọn kinh doanh hợp lý, dù tôi cho rằng nó vẫn sai về mặt phân loại.

Thứ hai, có khả năng lớn rằng đây đơn thuần là lỗi kỹ thuật của hệ thống, không phải chủ ý của biên tập viên. Nếu vậy, tôi đang mắng nhầm người, và người cần sửa là người làm đường ống dữ liệu chứ không phải người viết.

Thứ ba, tôi có thể đang quá khắt khe với sự giao thoa giữa các cộng đồng. Thể thao điện tử từng phát triển nhờ văn hóa fan, và nếu ngày nay nó cần mượn sức hút của anime để mở rộng tệp khán giả, thì giữ ranh giới có thể là tự làm khó mình.

Tôi thừa nhận ba khả năng đó. Nhưng tôi vẫn giữ nguyên kết luận của mình, vì một lý do duy nhất: một ngành chỉ có thể phát triển bền vững nếu nó biết mình là ai. hoàn hảo là khi mọi thứ nằm đúng chỗ, kể cả những thứ khó nuốt trôi.

Kết bài: Một câu hỏi để lại cho người đọc

Tôi sẽ không tổng kết, vì tổng kết là cho người không dám nghĩ tiếp. Tôi để lại một câu hỏi.

Nếu ngày mai tất cả các trang tin đều gắn nhãn thể thao điện tử cho mọi nội dung có hình nhân vật game, thì người đọc — trong đó có bạn — sẽ dùng tiêu chí nào để phân biệt một trận chung kết thật với một bộ ảnh đẹp? Khi tiêu chí ấy biến mất, thứ chúng ta mất không phải là một cái nhãn. Thứ chúng ta mất là khả năng biết mình đang xem cái gì.

hoàn hảo không phải là khi mọi thứ đẹp. hoàn hảo là khi mọi thứ được gọi đúng tên.